Xây dựng nền văn hóa và con người xã hội chủ nghĩa - Giá trị chiến lược kiến tạo bản sắc và sức mạnh phát triển của chủ nghĩa xã hội Việt Nam trong kỷ nguyên mới
- Thứ hai - 14/09/2026 22:02
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Nền văn hóa và con người xã hội chủ nghĩa vừa là mục tiêu, vừa là động lực, vừa là nguồn lực cho phát triển và trong kỷ nguyên phát triển mới, còn được xác lập là thước đo phản ánh bản chất nhân văn và tính ưu việt của chế độ xã hội chủ nghĩa. Điều này cho thấy, càng bước vào giai đoạn phát triển cao hơn, yêu cầu xây dựng nền văn hóa và con người xã hội chủ nghĩa càng trở thành điều kiện có ý nghĩa quyết định để bảo đảm đất nước phát triển nhanh, bền vững, giữ vững bản sắc dân tộc và hiện thực hóa khát vọng xây dựng Việt Nam hùng cường, phồn vinh, văn minh và hạnh phúc.
Nền văn hóa và con người xã hội chủ nghĩa - Bản chất, đặc trưng xuyên suốt của chủ nghĩa xã hội Việt Nam
Văn hóa là nền tảng tinh thần, là động lực, nguồn lực cho phát triển, con người là chủ thể, là trung tâm, là mục tiêu của phát triển. Cách thức xây dựng và phát triển văn hóa, con người luôn có tác động trực tiếp đến quá trình phát triển xã hội. Chủ trương, định hướng đúng đắn thì văn hóa, con người sẽ tác động tích cực, là nền tảng phát triển bền vững. Ngược lại, không định hướng đúng, các giá trị văn hóa, con người có thể trở thành lực cản của quá trình phát triển, thậm chí làm chệch hướng phát triển của đất nước.
Giữ gìn và phát huy, lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam_Ảnh: chinhphu.vn.
Chủ trương xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa và con người xã hội chủ nghĩa không phải là vấn đề mới được đặt ra gần đây, thực chất đã được Đảng ta xác định từ rất sớm, xuyên suốt trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam. “Đề cương về văn hóa Việt Nam” năm 1943 - "cương lĩnh" đầu tiên của Đảng về văn hóa - Đảng ta đã xác định rõ: “Nền văn hóa mà cách mạng văn hóa Đông Dương phải thực hiện là nền văn hóa xã hội chủ nghĩa”(1). Đây là dấu mốc rất quan trọng cho thấy ngay từ buổi đầu cách mạng, Đảng đã nhận thức sâu sắc vai trò của văn hóa và con người trong sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng xã hội mới. Văn hóa xã hội chủ nghĩa (XHCN) được nhắc đến trong Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943 chính là sự đúc kết, kế thừa và phát triển từ tư tưởng xây dựng văn hóa XHCN của chủ nghĩa Mác - Lê-nin.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, vấn đề con người luôn giữ vị trí trung tâm. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa”. Quan điểm đó không chỉ phản ánh nhận thức sâu sắc về vai trò quyết định của con người đối với sự nghiệp cách mạng, mà còn cho thấy xây dựng con người xã hội chủ nghĩa là một nhiệm vụ mang tính nền tảng, lâu dài và xuyên suốt trong toàn bộ quá trình phát triển đất nước; cng là sự kế thừa tư tưởng văn hóa XHCN hướng đến kiến tạo công bằng, bình đẳng giữa các tầng lớp nhân dân trong thụ hưởng các thành quả của phát triển.
Nhìn lại, qua từng giai đoạn lịch sử, tùy điều kiện thực tiễn, yêu cầu phát triển, Đảng ta có những cách diễn đạt khác nhau, song xét về bản chất đều thống nhất ở mục tiêu xây dựng nền văn hóa, con người phù hợp với con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
Lần đầu tiên vấn đề xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa được đặt ra một cách trực tiếp, gắn chặt với công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, nhấn mạnh yêu cầu phát triển con người toàn diện cả về tư tưởng, đạo đức, lối sống, tri thức và tinh thần làm chủ là tại Hội nghị Trung ương 5 khóa III năm 1961.
Sau khi đất nước thống nhất, Đại hội IV của Đảng năm 1976 đã đặt nhiệm vụ xây dựng nền văn hóa mới và con người mới xã hội chủ nghĩa như một nội dung trọng tâm của cách mạng tư tưởng và văn hóa. Chủ trương được xác định thời kỳ này là thực hiện cải tạo kết hợp với xây dựng, trong đó lấy xây dựng là chủ yếu. Đó đồng thời cũng là công cuộc xóa bỏ cái lạc hậu, cải tạo cái cũ, phát huy cái tiến bộ, xây dựng cái mới; xây dựng lực lượng sản xuất mới lẫn quan hệ sản xuất mới; xây dựng cơ sở kinh tế mới lẫn kiến trúc thượng tầng mới; xây dựng đời sống vật chất mới lẫn đời sống tinh thần và văn hóa mới. Đảng ta xác định: Quá trình đi lên chủ nghĩa xã hội không chỉ là xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật hay phát triển kinh tế, mà còn là quá trình xây dựng đời sống tinh thần mới, nền văn hóa mới và con người mới xã hội chủ nghĩa. Đại hội nhấn mạnh: Xây dựng nền văn hóa mới là quá trình bồi đắp tư tưởng của giai cấp công nhân, những tình cảm lành mạnh, những phong tục, tập quán tốt đẹp của dân tộc, đấu tranh quét sạch ảnh hưởng của văn hóa thực dân, phong kiến, tư sản và những nhân tố lạc hậu trong xã hội, đồng thời xây dựng con người mới phù hợp. Con người mới xã hội chủ nghĩa Việt Nam có những đặc trưng nổi bật là: Làm chủ tập thể, lao động, yêu nước xã hội chủ nghĩa và có tinh thần quốc tế vô sản. Con người mới là con người có tư tưởng đúng và tình cảm đẹp, có tri thức, có thể lực để làm chủ xã hội, làm chủ thiên nhiên, làm chủ bản thân. Một nhận thức tiến bộ là ngay từ thời kỳ đó, Đảng ta đã chủ trương xây dựng từng bước con người mới với những đặc tính tốt đẹp, không phải chờ đến sau khi đã có sự phát triển cao của nền sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa. Cũng ngay từ thời kỳ đó, Đảng ta đã nhận định: (1) Nền văn hóa mới phải có “nội dung xã hội chủ nghĩa và tính chất dân tộc”(2); (2) đặc trưng của con người mới xã hội chủ nghĩa Việt Nam là tinh thần làm chủ tập thể, lao động sáng tạo, yêu nước xã hội chủ nghĩa, tinh thần quốc tế vô sản, sống có trách nhiệm với cộng đồng, phát triển hài hòa giữa cá nhân và xã hội.
Những năm 80 của thế kỷ XX, đứng trước thực tế “Mặt trận tư tưởng, văn hóa còn bị xem nhẹ … công tác tư tưởng văn hóa thiếu sắc bén, kém tính chiến đấu”(3), Đảng ta đã đặt ra yêu cầu, nhiệm vụ phải đưa văn hóa thâm nhập vào đời sống hằng ngày của nhân dân, xây dựng đời sống văn hóa ở từng cơ sở từ nhà máy, công trường, trường học, cơ quan, đến các xã, phường, thôn, xóm(4). Đồng thời, gắn nhiệm vụ xây dựng nền văn hóa mới với nhiệm vụ xây dựng nền kinh tế mới, “Đẩy mạnh công cuộc xây dựng nền văn hóa mới và con người mới bám thật sát yêu cầu cách mạng và phù hợp với khả năng kinh tế, thúc đẩy tốt hơn công cuộc xây dựng chế độ mới và nền kinh tế mới”(5). Đại hội V của Đảng năm 1982 cũng tiếp tục khẳng định: xây dựng nền văn hóa mới và con người mới là nhiệm vụ trung tâm của cả thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Điều đó cho thấy ngay từ rất sớm, Đảng đã có tư duy xây dựng nền văn hóa mới và con người mới từ cấp cơ sở, từ cộng đồng dân cư, từ chính đời sống hằng ngày của nhân dân. Tại Đại hội V, Đảng ta tiếp tục khẳng định đặc trưng, tính chất của “Nền văn hóa mới là nền văn hóa có nội dung xã hội chủ nghĩa và tính chất dân tộc, có tính đảng và tính nhân dân sâu sắc, thấm nhuần chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa quốc tế vô sản. Nền văn hóa mới vừa kết tinh và nâng lên một tầm cao mới những gì tốt đẹp nhất của truyền thống bốn nghìn năm của tâm hồn Việt Nam, của văn hóa Việt Nam, vừa hấp thụ có chọn lọc những thành quả của văn minh loài người, những thành tựu văn hóa, khoa học hiện đại. Nền văn hóa mới kết hợp hài hòa những tinh hoa văn hóa có phong cách riêng của các dân tộc anh em trong gia đình dân tộc Việt Nam”(6).
Trong 40 năm đổi mới (từ Đại hội VI năm 1986), mặc dù cách diễn đạt có sự thay đổi phù hợp với bối cảnh mới, song về bản chất, quan điểm xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa và con người xã hội chủ nghĩa vẫn được kế thừa và phát triển liên tục. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII, Đảng ta chủ trương “xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, hướng tới hình thành một nền văn hóa vừa thấm nhuần những giá trị tiến bộ của thời đại, vừa kế thừa và phát huy các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Đến Nghị quyết số 33-NQ/TW, ngày 9-6-2014 của Hội nghị Trung ương 9 khóa XI (năm 2014), tư duy của Đảng tiếp tục được phát triển sâu sắc hơn trên cơ sở thống nhất về mục tiêu. Nghị quyết số 33-NQ/TW xác định nhiệm vụ “xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”, nhấn mạnh xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến các giá trị chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học. Việc đề cao vai trò trung tâm của con người cho thấy nhận thức ngày càng rõ hơn rằng xây dựng con người mới vừa là mục tiêu, vừa là động lực của công cuộc đổi mới và phát triển đất nước.
Nhiệm kỳ Đại hội XIII của Đảng ghi dấu ấn đậm nét khi tiếp tục khẳng định vị trí, vai trò của văn hóa trong đời sống xã hội, trong mối tương quan với các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội. Đứng trước những vấn đề xã hội tiêu cực có nguyên nhân từ những nhận thức lệch lạc về giá trị văn hóa, chuẩn mực con người, Đảng ta đã quyết liệt đặt ra yêu cầu xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam thời kỳ mới. Và điểm mới trong chủ trương xây dựng con người mới là gắn với khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc.
Bước vào kỷ nguyên mới, Đại hội XIV của Đảng khẳng định: Văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh, động lực, là hệ điều tiết phát triển. Đặc biệt Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 7-1-2026, của Bộ Chính trị, “Về phát triển văn hóa Việt Nam” khẳng định vị trí hết sức quan trọng của văn hóa Việt Nam - đó là vai trò trụ cột phát triển. Bên cạnh bồi dưỡng lý tưởng cách mạng, đạo đức và lối sống, thì trong bối cảnh hội nhập quốc tế và kinh tế tri thức, con người Việt Nam cần hội tụ tinh thần tự tin, tự chủ, năng lực sáng tạo, ý thức công dân, khả năng hội nhập, trách nhiệm xã hội và lòng tự hào dân tộc.
Nhìn tổng thể, có thể thấy, phát triển văn hóa và con người luôn có sự nhất quán về mục tiêu chiến lược, là quá trình bổ sung, hoàn thiện nhận thức lý luận và đổi mới phương thức thực hiện cho phù hợp với yêu cầu của từng giai đoạn phát triển. Mặc dù khái niệm “nền văn hóa xã hội chủ nghĩa” không phải lúc nào cũng được sử dụng trực tiếp, song nội hàm của nó vẫn được thể hiện nhất quán thông qua quan điểm xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; phát triển văn hóa đồng bộ với kinh tế, chính trị, xã hội; và đặc biệt là gắn chặt nhiệm vụ phát triển văn hóa với phát triển toàn diện con người Việt Nam.
Thời gian qua, đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh việc xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH) phải gắn với xây dựng con người XHCN. Việc Đảng luôn đặt nhiệm vụ xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa trong tổng thể sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội cho thấy đây không chỉ là yêu cầu khách quan mà là tất yếu của quá trình phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Văn hóa được xác định là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là động lực, nguồn lực, là hệ điều tiết và một trong những trụ cột của phát triển. Con người vừa là chủ thể, vừa là mục tiêu và nguồn lực to lớn cho phát triển. Chính vì vậy, xây dựng nền văn hóa và con người xã hội chủ nghĩa không phải là một nhiệm vụ riêng của lĩnh vực văn hóa, mà là quá trình kiến tạo nền tảng giá trị, định hình bản sắc và bảo đảm sự phát triển đúng định hướng của chủ nghĩa xã hội Việt Nam; là biểu hiện sinh động của sự thống nhất giữa xây dựng văn hóa, xây dựng con người và nhiệm vụ xây dựng chủ nghĩa xã hội của toàn Đảng, toàn dân.
Nền văn hóa giàu bản sắc, con người Việt Nam giàu lòng nhân ái, yêu nước đã góp phần quan trọng tạo nên thế, lực mới cho đất nước trong 40 năm đổi mới
Trong tiến trình 40 năm đổi mới đất nước, nhận thức lý luận của Đảng về vị trí, vai trò của văn hóa và con người trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ngày càng được bổ sung, phát triển và hoàn thiện. Nếu trước đây văn hóa chủ yếu được nhìn nhận như một lĩnh vực thuộc kiến trúc thượng tầng, giữ vai trò nền tảng tinh thần của xã hội, thì trong điều kiện phát triển mới, văn hóa ngày càng được xác định rõ hơn không chỉ là nền tảng tinh thần, còn là động lực, nguồn lực nội sinh và hệ điều tiết sự phát triển bền vững đất nước. Sự phát triển đó phản ánh quá trình vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh vào thực tiễn Việt Nam, đồng thời cho thấy nhận thức ngày càng đầy đủ hơn về vai trò đặc biệt quan trọng của văn hóa và con người trong xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta - là yếu tố định hướng, dẫn dắt và bảo đảm cho sự phát triển bền vững, đúng như chỉ dậy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”.
Một trong những thành tựu lý luận quan trọng của Đảng trong thời kỳ đổi mới là từng bước làm rõ hơn mối quan hệ giữa văn hóa, con người với các nhiệm vụ chiến lược của cách mạng Việt Nam, đồng thời cũng từng bước cho thấy vai trò không thể thiếu, sự hiện diện tất yếu của văn hóa trong các hoạt động đời sống chính trị - kinh tế - xã hội.
Trong lĩnh vực chính trị, xây dựng văn hóa và con người gắn chặt với nhiệm vụ xây dựng, chỉnh đốn Đảng, xây dựng văn hóa trong Đảng; gắn chặt với nhiệm vụ xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng, gắn với trách nhiệm đội ngũ cán bộ, công chức. Trong đó, văn hóa liêm chính đòi hỏi cán bộ, công chức phải công tâm, minh bạch, đặt lợi ích quốc gia, dân tộc và nhân dân lên trên lợi ích cá nhân. Văn hóa trách nhiệm yêu cầu đội ngũ cán bộ phải tận tụy, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Văn hóa pháp quyền đòi hỏi mọi tổ chức và cá nhân đều phải thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, thực thi quyền lực trong khuôn khổ pháp luật. Văn hóa phục vụ nhân dân yêu cầu bộ máy nhà nước phải chuyển mạnh từ tư duy “quản lý” sang tư duy “phục vụ”, lấy người dân làm trung tâm của hoạt động quản trị quốc gia. Xét về bản chất, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân chính là xây dựng một nền quản trị mang bản chất nhân văn, là quá trình “văn hóa hóa” quyền lực, bảo đảm quyền lực không chỉ vận hành trong khuôn khổ pháp luật, mà cả trong khuôn mẫu đạo đức và trách nhiệm xã hội; đồng thời là quá trình làm sáng rõ hơn bản chất nhân văn, tiến bộ và ưu việt của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Điều này cũng phản ánh một đặc trưng rất quan trọng của mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam - đó là xây dựng một nền chính trị hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả, đồng thời giàu tính nhân văn, gần dân, trọng dân, vì nhân dân; xây dựng một đội ngũ cán bộ có năng lực, nhưng cũng có đạo đức, có uy tín để lãnh đạo đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới.
Chính vì vậy, văn hóa liêm chính, văn hóa trách nhiệm, văn hóa phục vụ nhân dân trở thành những yếu tố nền tảng quan trọng để xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân.
Trong lĩnh vực kinh tế, thực tiễn nhiều quốc gia phát triển theo kinh tế thị trường đã và đang phải đối mặt với những thách thức đến từ mặt trái kinh tế thị trường như nguy cơ suy thoái đạo đức xã hội, xuống cấp văn hóa ứng xử, gia tăng khoảng cách giàu nghèo,… đã cho thấy, việc Việt Nam phải đối mặt với những vấn đề tương tự cũng là tất yếu. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam không đơn thuần là sự chuyển đổi cơ chế quản lý kinh tế, quá trình tái cấu trúc kinh tế, tái cấu trúc thể chế,… mà đồng thời là quá trình tái cấu trúc hệ giá trị xã hội, xác lập các chuẩn mực văn hóa và mẫu hình con người phù hợp với điều kiện phát triển mới. Thực chất là quá trình giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hóa, thực hiện tiến bộ công bằng xã hội và phát triển con người, hình thành lớp người mới năng động hơn, vừa có tư duy thị trường, có ý thức làm giàu chính đáng, vừa có khát vọng phát triển bản thân và trách nhiệm cống hiến cho xã hội.
Chính vì vậy, sự vận hành của mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa rất cần sự điều tiết của văn hóa và đạo đức xã hội chủ nghĩa. Sự điều tiết này cũng là quá trình “nhân văn hóa” phát triển kinh tế; bảo đảm để kinh tế không vận động theo quy luật thị trường thuần túy mà luôn gắn với mục tiêu phát triển con người, vì tiến bộ và công bằng xã hội, các thành quả của phát triển kinh tế phải được chuyển hóa vào việc thực hiện các chính sách xã hội và phát triển con người.
Trong lĩnh vực xã hội, phát triển bền vững không thể chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng GDP hay quy mô nền kinh tế, mà còn phải được đánh giá bằng chất lượng phát triển con người, mức độ tiến bộ và công bằng xã hội, sự ổn định xã hội, trình độ văn hóa và mức độ hạnh phúc của nhân dân. Cũng từ nhận thức đó, Đảng và Nhà nước ta ngày càng nhấn mạnh tư duy phát triển toàn diện, lấy con người làm trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực của phát triển. Các chương trình xây dựng nông thôn mới không chỉ tập trung phát triển hạ tầng, nâng cao thu nhập, mà ngày càng nhấn mạnh các tiêu chí về văn hóa, giáo dục, môi trường, cảnh quan, đời sống cộng đồng và chất lượng sống của người dân. Xây dựng đô thị văn minh vừa phát triển không gian đô thị hiện đại, vừa xây dựng văn hóa ứng xử, ý thức công dân, nếp sống văn minh và môi trường sống nhân văn. Lĩnh vực giáo dục được đổi mới căn bản, toàn diện. An sinh xã hội từng bước hoàn thiện theo hướng toàn diện, đa tầng, bao phủ toàn dân vừa nhằm hỗ trợ các nhóm yếu thế, vừa góp phần quan trọng tạo dựng nền tảng xã hội ổn định, củng cố niềm tin, tăng cường đồng thuận, gắn kết khối đại đoàn kết toàn dân tộc và nâng cao chất lượng phát triển con người Việt Nam.
Chính vì vậy, xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa và con người xã hội chủ nghĩa không phải là những khái niệm trừu tượng, những mục tiêu mang tính lý tưởng chung chung, mà đang từng bước được cụ thể hóa thành các tiêu chí phát triển gắn chặt với đời sống người dân, với chất lượng quản trị xã hội, với môi trường văn hóa cộng đồng và với mục tiêu nâng cao chất lượng cuộc sống, hạnh phúc của nhân dân.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, công nghệ số, internet thúc đẩy mạnh mẽ thông tin toàn cầu, những thách thức về xung đột giá trị, xâm thực văn hóa, lối sống thực dụng, lệch chuẩn đạo đức và nguy cơ phai nhạt, thậm chí đánh mất bản sắc dân tộc ngày càng gia tăng. Đây không chỉ là thách thức riêng với Việt Nam mà là vấn đề mang tính toàn cầu trong thời đại số.
Hội nhập quốc tế từng là con đường để Việt Nam học hỏi kinh nghiệm, tiếp thu tinh hoa thế giới và trong kỷ nguyên mới, hội nhập quốc tế giữ vai trò quan trọng gia tăng “sức mạnh mềm”, là phương cách hiện đại để Việt Nam vững bước trên con đường hai chiều, vừa Việt Nam hóa văn hóa quốc tế vừa quốc tế hóa văn hóa Việt Nam. Sự khác biệt này cho thấy bản lĩnh văn hóa Việt Nam, cũng cho thấy bản lĩnh con người Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới.
Chính vì vậy, là một đất nước có nền văn hóa giàu bản sắc, một dân tộc có những con người giàu bản lĩnh và nhân văn, Việt Nam cần phát huy tối đa giá trị văn hóa dân tộc, cốt cách con người Việt Nam để góp phần tạo dựng “thế và lực mới” cho đất nước trong cạnh tranh và hội nhập quốc tế.
Có thể khẳng định, qua 40 năm đổi mới, nhận thức của Đảng về xây dựng văn hóa và con người ngày càng toàn diện, sâu sắc và thực tiễn hơn. Quá trình đó thực chất cũng chính là quá trình từng bước cụ thể hóa các giá trị của chủ nghĩa xã hội phù hợp điều kiện mới, góp phần làm sáng rõ hơn con đường đi lên chủ nghĩa xã hội đặc thù của Việt Nam.
Xây dựng nền văn hóa và con người xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên mới
Trong 40 năm thực hiện công cuộc đổi mới, cùng với quá trình không ngừng hoàn thiện nhận thức lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Đảng ta đã từng bước xác lập rõ các trụ cột cơ bản của mô hình phát triển xã hội chủ nghĩa Việt Nam, bao gồm nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa. Cùng với đó, văn hóa và con người ngày càng được khẳng định là một trong những trụ cột phát triển của chủ nghĩa xã hội Việt Nam, giữ vai trò kết tinh hệ giá trị, bản sắc và mục tiêu nhân văn của chế độ, tạo nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh và động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là mục tiêu cao nhất của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội
(Trong ảnh: Tác phẩm Sắc vàng dệt tương lai, tác giả Trần Đình Hướng)_Nguồn: nhiepanhdoisong.vn.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, vấn đề con người luôn giữ vị trí trung tâm. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa”. Quan điểm đó không chỉ phản ánh nhận thức sâu sắc về vai trò quyết định của con người đối với sự nghiệp cách mạng, mà còn cho thấy xây dựng con người xã hội chủ nghĩa là một nhiệm vụ mang tính nền tảng, lâu dài và xuyên suốt trong toàn bộ quá trình phát triển đất nước; cng là sự kế thừa tư tưởng văn hóa XHCN hướng đến kiến tạo công bằng, bình đẳng giữa các tầng lớp nhân dân trong thụ hưởng các thành quả của phát triển.
Nhìn lại, qua từng giai đoạn lịch sử, tùy điều kiện thực tiễn, yêu cầu phát triển, Đảng ta có những cách diễn đạt khác nhau, song xét về bản chất đều thống nhất ở mục tiêu xây dựng nền văn hóa, con người phù hợp với con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
Lần đầu tiên vấn đề xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa được đặt ra một cách trực tiếp, gắn chặt với công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, nhấn mạnh yêu cầu phát triển con người toàn diện cả về tư tưởng, đạo đức, lối sống, tri thức và tinh thần làm chủ là tại Hội nghị Trung ương 5 khóa III năm 1961.
Sau khi đất nước thống nhất, Đại hội IV của Đảng năm 1976 đã đặt nhiệm vụ xây dựng nền văn hóa mới và con người mới xã hội chủ nghĩa như một nội dung trọng tâm của cách mạng tư tưởng và văn hóa. Chủ trương được xác định thời kỳ này là thực hiện cải tạo kết hợp với xây dựng, trong đó lấy xây dựng là chủ yếu. Đó đồng thời cũng là công cuộc xóa bỏ cái lạc hậu, cải tạo cái cũ, phát huy cái tiến bộ, xây dựng cái mới; xây dựng lực lượng sản xuất mới lẫn quan hệ sản xuất mới; xây dựng cơ sở kinh tế mới lẫn kiến trúc thượng tầng mới; xây dựng đời sống vật chất mới lẫn đời sống tinh thần và văn hóa mới. Đảng ta xác định: Quá trình đi lên chủ nghĩa xã hội không chỉ là xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật hay phát triển kinh tế, mà còn là quá trình xây dựng đời sống tinh thần mới, nền văn hóa mới và con người mới xã hội chủ nghĩa. Đại hội nhấn mạnh: Xây dựng nền văn hóa mới là quá trình bồi đắp tư tưởng của giai cấp công nhân, những tình cảm lành mạnh, những phong tục, tập quán tốt đẹp của dân tộc, đấu tranh quét sạch ảnh hưởng của văn hóa thực dân, phong kiến, tư sản và những nhân tố lạc hậu trong xã hội, đồng thời xây dựng con người mới phù hợp. Con người mới xã hội chủ nghĩa Việt Nam có những đặc trưng nổi bật là: Làm chủ tập thể, lao động, yêu nước xã hội chủ nghĩa và có tinh thần quốc tế vô sản. Con người mới là con người có tư tưởng đúng và tình cảm đẹp, có tri thức, có thể lực để làm chủ xã hội, làm chủ thiên nhiên, làm chủ bản thân. Một nhận thức tiến bộ là ngay từ thời kỳ đó, Đảng ta đã chủ trương xây dựng từng bước con người mới với những đặc tính tốt đẹp, không phải chờ đến sau khi đã có sự phát triển cao của nền sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa. Cũng ngay từ thời kỳ đó, Đảng ta đã nhận định: (1) Nền văn hóa mới phải có “nội dung xã hội chủ nghĩa và tính chất dân tộc”(2); (2) đặc trưng của con người mới xã hội chủ nghĩa Việt Nam là tinh thần làm chủ tập thể, lao động sáng tạo, yêu nước xã hội chủ nghĩa, tinh thần quốc tế vô sản, sống có trách nhiệm với cộng đồng, phát triển hài hòa giữa cá nhân và xã hội.
Những năm 80 của thế kỷ XX, đứng trước thực tế “Mặt trận tư tưởng, văn hóa còn bị xem nhẹ … công tác tư tưởng văn hóa thiếu sắc bén, kém tính chiến đấu”(3), Đảng ta đã đặt ra yêu cầu, nhiệm vụ phải đưa văn hóa thâm nhập vào đời sống hằng ngày của nhân dân, xây dựng đời sống văn hóa ở từng cơ sở từ nhà máy, công trường, trường học, cơ quan, đến các xã, phường, thôn, xóm(4). Đồng thời, gắn nhiệm vụ xây dựng nền văn hóa mới với nhiệm vụ xây dựng nền kinh tế mới, “Đẩy mạnh công cuộc xây dựng nền văn hóa mới và con người mới bám thật sát yêu cầu cách mạng và phù hợp với khả năng kinh tế, thúc đẩy tốt hơn công cuộc xây dựng chế độ mới và nền kinh tế mới”(5). Đại hội V của Đảng năm 1982 cũng tiếp tục khẳng định: xây dựng nền văn hóa mới và con người mới là nhiệm vụ trung tâm của cả thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Điều đó cho thấy ngay từ rất sớm, Đảng đã có tư duy xây dựng nền văn hóa mới và con người mới từ cấp cơ sở, từ cộng đồng dân cư, từ chính đời sống hằng ngày của nhân dân. Tại Đại hội V, Đảng ta tiếp tục khẳng định đặc trưng, tính chất của “Nền văn hóa mới là nền văn hóa có nội dung xã hội chủ nghĩa và tính chất dân tộc, có tính đảng và tính nhân dân sâu sắc, thấm nhuần chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa quốc tế vô sản. Nền văn hóa mới vừa kết tinh và nâng lên một tầm cao mới những gì tốt đẹp nhất của truyền thống bốn nghìn năm của tâm hồn Việt Nam, của văn hóa Việt Nam, vừa hấp thụ có chọn lọc những thành quả của văn minh loài người, những thành tựu văn hóa, khoa học hiện đại. Nền văn hóa mới kết hợp hài hòa những tinh hoa văn hóa có phong cách riêng của các dân tộc anh em trong gia đình dân tộc Việt Nam”(6).
Trong 40 năm đổi mới (từ Đại hội VI năm 1986), mặc dù cách diễn đạt có sự thay đổi phù hợp với bối cảnh mới, song về bản chất, quan điểm xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa và con người xã hội chủ nghĩa vẫn được kế thừa và phát triển liên tục. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII, Đảng ta chủ trương “xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, hướng tới hình thành một nền văn hóa vừa thấm nhuần những giá trị tiến bộ của thời đại, vừa kế thừa và phát huy các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Đến Nghị quyết số 33-NQ/TW, ngày 9-6-2014 của Hội nghị Trung ương 9 khóa XI (năm 2014), tư duy của Đảng tiếp tục được phát triển sâu sắc hơn trên cơ sở thống nhất về mục tiêu. Nghị quyết số 33-NQ/TW xác định nhiệm vụ “xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”, nhấn mạnh xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến các giá trị chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học. Việc đề cao vai trò trung tâm của con người cho thấy nhận thức ngày càng rõ hơn rằng xây dựng con người mới vừa là mục tiêu, vừa là động lực của công cuộc đổi mới và phát triển đất nước.
Nhiệm kỳ Đại hội XIII của Đảng ghi dấu ấn đậm nét khi tiếp tục khẳng định vị trí, vai trò của văn hóa trong đời sống xã hội, trong mối tương quan với các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội. Đứng trước những vấn đề xã hội tiêu cực có nguyên nhân từ những nhận thức lệch lạc về giá trị văn hóa, chuẩn mực con người, Đảng ta đã quyết liệt đặt ra yêu cầu xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam thời kỳ mới. Và điểm mới trong chủ trương xây dựng con người mới là gắn với khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc.
Bước vào kỷ nguyên mới, Đại hội XIV của Đảng khẳng định: Văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh, động lực, là hệ điều tiết phát triển. Đặc biệt Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 7-1-2026, của Bộ Chính trị, “Về phát triển văn hóa Việt Nam” khẳng định vị trí hết sức quan trọng của văn hóa Việt Nam - đó là vai trò trụ cột phát triển. Bên cạnh bồi dưỡng lý tưởng cách mạng, đạo đức và lối sống, thì trong bối cảnh hội nhập quốc tế và kinh tế tri thức, con người Việt Nam cần hội tụ tinh thần tự tin, tự chủ, năng lực sáng tạo, ý thức công dân, khả năng hội nhập, trách nhiệm xã hội và lòng tự hào dân tộc.
Nhìn tổng thể, có thể thấy, phát triển văn hóa và con người luôn có sự nhất quán về mục tiêu chiến lược, là quá trình bổ sung, hoàn thiện nhận thức lý luận và đổi mới phương thức thực hiện cho phù hợp với yêu cầu của từng giai đoạn phát triển. Mặc dù khái niệm “nền văn hóa xã hội chủ nghĩa” không phải lúc nào cũng được sử dụng trực tiếp, song nội hàm của nó vẫn được thể hiện nhất quán thông qua quan điểm xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; phát triển văn hóa đồng bộ với kinh tế, chính trị, xã hội; và đặc biệt là gắn chặt nhiệm vụ phát triển văn hóa với phát triển toàn diện con người Việt Nam.
Thời gian qua, đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh việc xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH) phải gắn với xây dựng con người XHCN. Việc Đảng luôn đặt nhiệm vụ xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa trong tổng thể sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội cho thấy đây không chỉ là yêu cầu khách quan mà là tất yếu của quá trình phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Văn hóa được xác định là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là động lực, nguồn lực, là hệ điều tiết và một trong những trụ cột của phát triển. Con người vừa là chủ thể, vừa là mục tiêu và nguồn lực to lớn cho phát triển. Chính vì vậy, xây dựng nền văn hóa và con người xã hội chủ nghĩa không phải là một nhiệm vụ riêng của lĩnh vực văn hóa, mà là quá trình kiến tạo nền tảng giá trị, định hình bản sắc và bảo đảm sự phát triển đúng định hướng của chủ nghĩa xã hội Việt Nam; là biểu hiện sinh động của sự thống nhất giữa xây dựng văn hóa, xây dựng con người và nhiệm vụ xây dựng chủ nghĩa xã hội của toàn Đảng, toàn dân.
Nền văn hóa giàu bản sắc, con người Việt Nam giàu lòng nhân ái, yêu nước đã góp phần quan trọng tạo nên thế, lực mới cho đất nước trong 40 năm đổi mới
Trong tiến trình 40 năm đổi mới đất nước, nhận thức lý luận của Đảng về vị trí, vai trò của văn hóa và con người trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ngày càng được bổ sung, phát triển và hoàn thiện. Nếu trước đây văn hóa chủ yếu được nhìn nhận như một lĩnh vực thuộc kiến trúc thượng tầng, giữ vai trò nền tảng tinh thần của xã hội, thì trong điều kiện phát triển mới, văn hóa ngày càng được xác định rõ hơn không chỉ là nền tảng tinh thần, còn là động lực, nguồn lực nội sinh và hệ điều tiết sự phát triển bền vững đất nước. Sự phát triển đó phản ánh quá trình vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh vào thực tiễn Việt Nam, đồng thời cho thấy nhận thức ngày càng đầy đủ hơn về vai trò đặc biệt quan trọng của văn hóa và con người trong xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta - là yếu tố định hướng, dẫn dắt và bảo đảm cho sự phát triển bền vững, đúng như chỉ dậy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”.
Một trong những thành tựu lý luận quan trọng của Đảng trong thời kỳ đổi mới là từng bước làm rõ hơn mối quan hệ giữa văn hóa, con người với các nhiệm vụ chiến lược của cách mạng Việt Nam, đồng thời cũng từng bước cho thấy vai trò không thể thiếu, sự hiện diện tất yếu của văn hóa trong các hoạt động đời sống chính trị - kinh tế - xã hội.
Trong lĩnh vực chính trị, xây dựng văn hóa và con người gắn chặt với nhiệm vụ xây dựng, chỉnh đốn Đảng, xây dựng văn hóa trong Đảng; gắn chặt với nhiệm vụ xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng, gắn với trách nhiệm đội ngũ cán bộ, công chức. Trong đó, văn hóa liêm chính đòi hỏi cán bộ, công chức phải công tâm, minh bạch, đặt lợi ích quốc gia, dân tộc và nhân dân lên trên lợi ích cá nhân. Văn hóa trách nhiệm yêu cầu đội ngũ cán bộ phải tận tụy, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Văn hóa pháp quyền đòi hỏi mọi tổ chức và cá nhân đều phải thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, thực thi quyền lực trong khuôn khổ pháp luật. Văn hóa phục vụ nhân dân yêu cầu bộ máy nhà nước phải chuyển mạnh từ tư duy “quản lý” sang tư duy “phục vụ”, lấy người dân làm trung tâm của hoạt động quản trị quốc gia. Xét về bản chất, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân chính là xây dựng một nền quản trị mang bản chất nhân văn, là quá trình “văn hóa hóa” quyền lực, bảo đảm quyền lực không chỉ vận hành trong khuôn khổ pháp luật, mà cả trong khuôn mẫu đạo đức và trách nhiệm xã hội; đồng thời là quá trình làm sáng rõ hơn bản chất nhân văn, tiến bộ và ưu việt của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Điều này cũng phản ánh một đặc trưng rất quan trọng của mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam - đó là xây dựng một nền chính trị hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả, đồng thời giàu tính nhân văn, gần dân, trọng dân, vì nhân dân; xây dựng một đội ngũ cán bộ có năng lực, nhưng cũng có đạo đức, có uy tín để lãnh đạo đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới.
Chính vì vậy, văn hóa liêm chính, văn hóa trách nhiệm, văn hóa phục vụ nhân dân trở thành những yếu tố nền tảng quan trọng để xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân.
Trong lĩnh vực kinh tế, thực tiễn nhiều quốc gia phát triển theo kinh tế thị trường đã và đang phải đối mặt với những thách thức đến từ mặt trái kinh tế thị trường như nguy cơ suy thoái đạo đức xã hội, xuống cấp văn hóa ứng xử, gia tăng khoảng cách giàu nghèo,… đã cho thấy, việc Việt Nam phải đối mặt với những vấn đề tương tự cũng là tất yếu. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam không đơn thuần là sự chuyển đổi cơ chế quản lý kinh tế, quá trình tái cấu trúc kinh tế, tái cấu trúc thể chế,… mà đồng thời là quá trình tái cấu trúc hệ giá trị xã hội, xác lập các chuẩn mực văn hóa và mẫu hình con người phù hợp với điều kiện phát triển mới. Thực chất là quá trình giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hóa, thực hiện tiến bộ công bằng xã hội và phát triển con người, hình thành lớp người mới năng động hơn, vừa có tư duy thị trường, có ý thức làm giàu chính đáng, vừa có khát vọng phát triển bản thân và trách nhiệm cống hiến cho xã hội.
Chính vì vậy, sự vận hành của mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa rất cần sự điều tiết của văn hóa và đạo đức xã hội chủ nghĩa. Sự điều tiết này cũng là quá trình “nhân văn hóa” phát triển kinh tế; bảo đảm để kinh tế không vận động theo quy luật thị trường thuần túy mà luôn gắn với mục tiêu phát triển con người, vì tiến bộ và công bằng xã hội, các thành quả của phát triển kinh tế phải được chuyển hóa vào việc thực hiện các chính sách xã hội và phát triển con người.
Trong lĩnh vực xã hội, phát triển bền vững không thể chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng GDP hay quy mô nền kinh tế, mà còn phải được đánh giá bằng chất lượng phát triển con người, mức độ tiến bộ và công bằng xã hội, sự ổn định xã hội, trình độ văn hóa và mức độ hạnh phúc của nhân dân. Cũng từ nhận thức đó, Đảng và Nhà nước ta ngày càng nhấn mạnh tư duy phát triển toàn diện, lấy con người làm trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực của phát triển. Các chương trình xây dựng nông thôn mới không chỉ tập trung phát triển hạ tầng, nâng cao thu nhập, mà ngày càng nhấn mạnh các tiêu chí về văn hóa, giáo dục, môi trường, cảnh quan, đời sống cộng đồng và chất lượng sống của người dân. Xây dựng đô thị văn minh vừa phát triển không gian đô thị hiện đại, vừa xây dựng văn hóa ứng xử, ý thức công dân, nếp sống văn minh và môi trường sống nhân văn. Lĩnh vực giáo dục được đổi mới căn bản, toàn diện. An sinh xã hội từng bước hoàn thiện theo hướng toàn diện, đa tầng, bao phủ toàn dân vừa nhằm hỗ trợ các nhóm yếu thế, vừa góp phần quan trọng tạo dựng nền tảng xã hội ổn định, củng cố niềm tin, tăng cường đồng thuận, gắn kết khối đại đoàn kết toàn dân tộc và nâng cao chất lượng phát triển con người Việt Nam.
Chính vì vậy, xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa và con người xã hội chủ nghĩa không phải là những khái niệm trừu tượng, những mục tiêu mang tính lý tưởng chung chung, mà đang từng bước được cụ thể hóa thành các tiêu chí phát triển gắn chặt với đời sống người dân, với chất lượng quản trị xã hội, với môi trường văn hóa cộng đồng và với mục tiêu nâng cao chất lượng cuộc sống, hạnh phúc của nhân dân.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, công nghệ số, internet thúc đẩy mạnh mẽ thông tin toàn cầu, những thách thức về xung đột giá trị, xâm thực văn hóa, lối sống thực dụng, lệch chuẩn đạo đức và nguy cơ phai nhạt, thậm chí đánh mất bản sắc dân tộc ngày càng gia tăng. Đây không chỉ là thách thức riêng với Việt Nam mà là vấn đề mang tính toàn cầu trong thời đại số.
Hội nhập quốc tế từng là con đường để Việt Nam học hỏi kinh nghiệm, tiếp thu tinh hoa thế giới và trong kỷ nguyên mới, hội nhập quốc tế giữ vai trò quan trọng gia tăng “sức mạnh mềm”, là phương cách hiện đại để Việt Nam vững bước trên con đường hai chiều, vừa Việt Nam hóa văn hóa quốc tế vừa quốc tế hóa văn hóa Việt Nam. Sự khác biệt này cho thấy bản lĩnh văn hóa Việt Nam, cũng cho thấy bản lĩnh con người Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới.
Chính vì vậy, là một đất nước có nền văn hóa giàu bản sắc, một dân tộc có những con người giàu bản lĩnh và nhân văn, Việt Nam cần phát huy tối đa giá trị văn hóa dân tộc, cốt cách con người Việt Nam để góp phần tạo dựng “thế và lực mới” cho đất nước trong cạnh tranh và hội nhập quốc tế.
Có thể khẳng định, qua 40 năm đổi mới, nhận thức của Đảng về xây dựng văn hóa và con người ngày càng toàn diện, sâu sắc và thực tiễn hơn. Quá trình đó thực chất cũng chính là quá trình từng bước cụ thể hóa các giá trị của chủ nghĩa xã hội phù hợp điều kiện mới, góp phần làm sáng rõ hơn con đường đi lên chủ nghĩa xã hội đặc thù của Việt Nam.
Xây dựng nền văn hóa và con người xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên mới
Trong 40 năm thực hiện công cuộc đổi mới, cùng với quá trình không ngừng hoàn thiện nhận thức lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Đảng ta đã từng bước xác lập rõ các trụ cột cơ bản của mô hình phát triển xã hội chủ nghĩa Việt Nam, bao gồm nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa. Cùng với đó, văn hóa và con người ngày càng được khẳng định là một trong những trụ cột phát triển của chủ nghĩa xã hội Việt Nam, giữ vai trò kết tinh hệ giá trị, bản sắc và mục tiêu nhân văn của chế độ, tạo nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh và động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là mục tiêu cao nhất của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội
(Trong ảnh: Tác phẩm Sắc vàng dệt tương lai, tác giả Trần Đình Hướng)_Nguồn: nhiepanhdoisong.vn.
Một là, văn hóa và con người là nền tảng tinh thần, động lực nội sinh và hệ điều tiết của sự phát triển xã hội. Thực tiễn đổi mới đã khẳng định văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn ngày càng thể hiện rõ vai trò là nguồn lực nội sinh, là "sức mạnh mềm" và là hệ điều tiết bảo đảm sự phát triển hài hòa, bền vững. Con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là mục tiêu cao nhất của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội. Vì vậy, nền văn hóa và con người xã hội chủ nghĩa giữ vị trí là một trong những trụ cột phát triển của mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam, bảo đảm sự thống nhất giữa định hướng phát triển, hệ thống thể chế với nền tảng giá trị của xã hội. Bản chất văn hóa phản ánh bản chất của chế độ, được biểu hiện thông qua lối sống, chuẩn mực ứng xử, đạo đức xã hội và chất lượng phát triển con người; biểu hiện hệ giá trị mà chế độ xã hội theo đuổi, là điểm làm nên sự khác biệt, tạo nên bản sắc của mô hình phát triển Việt Nam.
Hai là, sức mạnh văn hóa và con người Việt Nam là một nhân tố quyết định tạo nên thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử của 40 năm đổi mới. Những thành tựu phát triển đất nước không chỉ được tạo nên bởi đổi mới tư duy kinh tế hay hoàn thiện thể chế, mà còn bắt nguồn từ sức mạnh của lòng yêu nước, ý chí tự cường, tinh thần đoàn kết, nhân ái, nghĩa tình, khát vọng phát triển và bản sắc văn hóa dân tộc. Chính những giá trị ấy đã tạo nên nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần nâng cao vị thế, uy tín và "sức mạnh mềm" của Việt Nam trên trường quốc tế.
Ba là, văn hóa và con người là trụ cột giữ vững bản sắc và đặc thù của con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế. Trong điều kiện cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia ngày càng gay gắt và giao lưu văn hóa diễn ra mạnh mẽ, nền văn hóa xã hội chủ nghĩa và con người xã hội chủ nghĩa trở thành nền tảng để giữ gìn bản sắc dân tộc, củng cố bản lĩnh văn hóa, là thành trì vững chắc bảo vệ định hướng phát triển của đất nước. Đây cũng là yếu tố thể hiện rõ bản sắc riêng của mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam - mô hình phát triển không chỉ hướng tới tăng trưởng kinh tế mà còn đặt con người ở vị trí trung tâm, bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội, hạnh phúc của nhân dân và phát triển bền vững.
Bốn là, văn hóa và con người là trụ cột bảo đảm sự thống nhất giữa mục tiêu phát triển quốc gia với quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội từ cơ sở. Đảng ta xác định xây dựng chủ nghĩa xã hội là sự nghiệp của toàn dân, do nhân dân làm chủ, dưới sự lãnh đạo của Đảng. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội phải có con người xã hội chủ nghĩa. Chủ trương thí điểm xây dựng các xã, phường XHCN, đặc biệt chủ trương xây dựng CNXH gắn với con người XHCN nhiều lần được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh cho cho thấy sự tất yếu mang tính quy luật trong tiến trình xây dựng CNXH Việt Nam. Chủ nghĩa xã hội trở thành hiện thực khi mỗi địa phương, mỗi cộng đồng và mỗi người dân trực tiếp tham gia sáng tạo, gìn giữ và lan tỏa các giá trị xã hội chủ nghĩa trong lao động, học tập và đời sống hằng ngày.
Trong bối cảnh xây dựng chính quyền địa phương hai cấp, khi tính tự chủ và trách nhiệm của chính quyền cơ sở được tăng cường, văn hóa và con người càng giữ vai trò là trụ cột định hướng, tạo sự thống nhất về hệ giá trị, chuẩn mực đạo đức và mục tiêu phát triển, góp phần bảo đảm quá trình phát triển ở cơ sở luôn gắn với mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Năm là, khẳng định văn hóa và con người là một trong những trụ cột phát triển góp phần hoàn thiện lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Cùng với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, văn hóa và con người tạo thành trụ cột giá trị, nền tảng tinh thần, là động lực, nguồn lực và bản sắc của mô hình phát triển xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Kinh tế tạo ra của cải vật chất, Nhà nước bảo đảm quản trị và pháp quyền, dân chủ phát huy quyền làm chủ của nhân dân, và văn hóa - con người chính là yếu tố kết tinh các giá trị, chuẩn mực thúc đẩy và bảo đảm phát triển bền vững.
Có thể khẳng định, trong giai đoạn phát triển mới, xây dựng nền văn hóa và con người xã hội chủ nghĩa không chỉ là nhiệm vụ của lĩnh vực văn hóa, mà là nhiệm vụ chiến lược của toàn Đảng, là thiết lập một điểm kết nối “giá trị” dẫn dắt và điều hòa việc thực hiện các nhiệm vụ chiến lược khác của Đảng; qua đó làm sâu sắc hơn bản chất nhân văn, tính ưu việt và giá trị đặc thù của mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam, bảo đảm tính thống nhất trong hướng tới mục tiêu phát triển con người, xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc./.
-----------------------
(1) Văn kiện Đảng Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, t. 7, tr. 319
(2) Văn kiện Đảng Toàn tập, Sđd, t. 21, tr. 307
(3) Văn kiện Đảng Toàn tập, Sđd, 2006, t. 43, tr. 51
(4) Văn kiện Đảng Toàn tập, Sđd, 2006, t. 43, tr. 105: “Một nhiệm vụ của cách mạng tư tưởng và văn hóa là đưa văn hóa thâm nhập vào cuộc sống hằng ngày của nhân dân. Đặc biệt chú trọng xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, bảo đảm mỗi nhà máy, công trường, nông trường, lâm trường, mỗi đơn vị lực lượng vũ trang, công an nhân dân, mỗi cơ quan, trường học, bệnh viện, cửa hàng, mỗi xã, hợp tác xã, phường ấp, đều có đời sống văn hóa”
(5) Văn kiện Đảng Toàn tập, Sđd, 2006, t.43, tr. 62 (chữ nghiêng là tác giả nhấn mạnh)
(6) Văn kiện Đảng Toàn tập, Sđd, 2006, t. 43, tr. 98 - 99
Link nguồn: https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/van_hoa_xa_hoi/-/2018/1295902/xay-dung-nen-van-hoa-va-con-nguoi-xa-hoi-chu-nghia---gia-tri-chien-luoc-kien-tao-ban-sac-va-suc-manh-phat-trien-cua-chu-nghia-xa-hoi-viet-nam-trong-ky-nguyen-moi.aspx#
Hai là, sức mạnh văn hóa và con người Việt Nam là một nhân tố quyết định tạo nên thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử của 40 năm đổi mới. Những thành tựu phát triển đất nước không chỉ được tạo nên bởi đổi mới tư duy kinh tế hay hoàn thiện thể chế, mà còn bắt nguồn từ sức mạnh của lòng yêu nước, ý chí tự cường, tinh thần đoàn kết, nhân ái, nghĩa tình, khát vọng phát triển và bản sắc văn hóa dân tộc. Chính những giá trị ấy đã tạo nên nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần nâng cao vị thế, uy tín và "sức mạnh mềm" của Việt Nam trên trường quốc tế.
Ba là, văn hóa và con người là trụ cột giữ vững bản sắc và đặc thù của con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế. Trong điều kiện cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia ngày càng gay gắt và giao lưu văn hóa diễn ra mạnh mẽ, nền văn hóa xã hội chủ nghĩa và con người xã hội chủ nghĩa trở thành nền tảng để giữ gìn bản sắc dân tộc, củng cố bản lĩnh văn hóa, là thành trì vững chắc bảo vệ định hướng phát triển của đất nước. Đây cũng là yếu tố thể hiện rõ bản sắc riêng của mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam - mô hình phát triển không chỉ hướng tới tăng trưởng kinh tế mà còn đặt con người ở vị trí trung tâm, bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội, hạnh phúc của nhân dân và phát triển bền vững.
Bốn là, văn hóa và con người là trụ cột bảo đảm sự thống nhất giữa mục tiêu phát triển quốc gia với quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội từ cơ sở. Đảng ta xác định xây dựng chủ nghĩa xã hội là sự nghiệp của toàn dân, do nhân dân làm chủ, dưới sự lãnh đạo của Đảng. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội phải có con người xã hội chủ nghĩa. Chủ trương thí điểm xây dựng các xã, phường XHCN, đặc biệt chủ trương xây dựng CNXH gắn với con người XHCN nhiều lần được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh cho cho thấy sự tất yếu mang tính quy luật trong tiến trình xây dựng CNXH Việt Nam. Chủ nghĩa xã hội trở thành hiện thực khi mỗi địa phương, mỗi cộng đồng và mỗi người dân trực tiếp tham gia sáng tạo, gìn giữ và lan tỏa các giá trị xã hội chủ nghĩa trong lao động, học tập và đời sống hằng ngày.
Trong bối cảnh xây dựng chính quyền địa phương hai cấp, khi tính tự chủ và trách nhiệm của chính quyền cơ sở được tăng cường, văn hóa và con người càng giữ vai trò là trụ cột định hướng, tạo sự thống nhất về hệ giá trị, chuẩn mực đạo đức và mục tiêu phát triển, góp phần bảo đảm quá trình phát triển ở cơ sở luôn gắn với mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Năm là, khẳng định văn hóa và con người là một trong những trụ cột phát triển góp phần hoàn thiện lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Cùng với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, văn hóa và con người tạo thành trụ cột giá trị, nền tảng tinh thần, là động lực, nguồn lực và bản sắc của mô hình phát triển xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Kinh tế tạo ra của cải vật chất, Nhà nước bảo đảm quản trị và pháp quyền, dân chủ phát huy quyền làm chủ của nhân dân, và văn hóa - con người chính là yếu tố kết tinh các giá trị, chuẩn mực thúc đẩy và bảo đảm phát triển bền vững.
Có thể khẳng định, trong giai đoạn phát triển mới, xây dựng nền văn hóa và con người xã hội chủ nghĩa không chỉ là nhiệm vụ của lĩnh vực văn hóa, mà là nhiệm vụ chiến lược của toàn Đảng, là thiết lập một điểm kết nối “giá trị” dẫn dắt và điều hòa việc thực hiện các nhiệm vụ chiến lược khác của Đảng; qua đó làm sâu sắc hơn bản chất nhân văn, tính ưu việt và giá trị đặc thù của mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam, bảo đảm tính thống nhất trong hướng tới mục tiêu phát triển con người, xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc./.
-----------------------
(1) Văn kiện Đảng Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, t. 7, tr. 319
(2) Văn kiện Đảng Toàn tập, Sđd, t. 21, tr. 307
(3) Văn kiện Đảng Toàn tập, Sđd, 2006, t. 43, tr. 51
(4) Văn kiện Đảng Toàn tập, Sđd, 2006, t. 43, tr. 105: “Một nhiệm vụ của cách mạng tư tưởng và văn hóa là đưa văn hóa thâm nhập vào cuộc sống hằng ngày của nhân dân. Đặc biệt chú trọng xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, bảo đảm mỗi nhà máy, công trường, nông trường, lâm trường, mỗi đơn vị lực lượng vũ trang, công an nhân dân, mỗi cơ quan, trường học, bệnh viện, cửa hàng, mỗi xã, hợp tác xã, phường ấp, đều có đời sống văn hóa”
(5) Văn kiện Đảng Toàn tập, Sđd, 2006, t.43, tr. 62 (chữ nghiêng là tác giả nhấn mạnh)
(6) Văn kiện Đảng Toàn tập, Sđd, 2006, t. 43, tr. 98 - 99
Link nguồn: https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/van_hoa_xa_hoi/-/2018/1295902/xay-dung-nen-van-hoa-va-con-nguoi-xa-hoi-chu-nghia---gia-tri-chien-luoc-kien-tao-ban-sac-va-suc-manh-phat-trien-cua-chu-nghia-xa-hoi-viet-nam-trong-ky-nguyen-moi.aspx#