Văn hóa pháp luật - nền tảng quản trị địa phương liêm chính và trách nhiệm
Hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Pháp luật nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (09/11/1946 - 09/11/2026), việc xây dựng và củng cố văn hóa pháp luật được xác định là nhiệm vụ nền tảng, cốt lõi trong giáo dục ý thức chấp hành pháp luật. Nhận diện đúng thực trạng xây dựng, hoàn thiện của nền công vụ là cơ sở để hoàn thiện bộ máy hành chính chuyên nghiệp, hiện đại, hướng tới kiến tạo một nền quản trị địa phương liêm chính, minh bạch và tận tâm phụng sự Nhân dân.
Văn hóa pháp luật - Mạch nguồn của nền quản trị hiện đại
Từ mùa Thu lịch sử năm 1945, dân tộc Việt Nam giành lại độc lập, chủ quyền quốc gia, mở ra hành trình xây dựng một trật tự pháp lý mới. Trong trật tự đó, con người được xác lập vị thế công dân; các quyền tự do, bình đẳng và hạnh phúc từng bước được thể chế hóa bằng Hiến pháp năm 1946.
Hiến pháp 1946, nền móng của một Nhà nước của Nhân dân.
Từ mùa Thu lịch sử năm 1945, dân tộc Việt Nam giành lại độc lập, chủ quyền quốc gia, mở ra hành trình xây dựng một trật tự pháp lý mới. Trong trật tự đó, con người được xác lập vị thế công dân; các quyền tự do, bình đẳng và hạnh phúc từng bước được thể chế hóa bằng Hiến pháp năm 1946.
Hiến pháp 1946, nền móng của một Nhà nước của Nhân dân.
Hiện thực hóa giá trị Nhà nước "của Dân, do Dân, vì Dân" trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN), quản trị địa phương đóng vai trò là "cầu nối" trực tiếp đưa đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước vào đời sống. Hiệu lực, hiệu quả của bộ máy chính quyền cơ sở được đo lường bằng niềm tin của Nhân dân và chất lượng phục vụ công vụ.
Một nền hành chính phục vụ và kiến tạo không chỉ cần các thiết chế pháp lý hiện đại, khoa học, mà phải được nuôi dưỡng bởi "sức mạnh mềm" của văn hóa pháp lý - nơi đội ngũ cán bộ, công chức phải là những người đi đầu, nêu gương. Văn hóa pháp luật của Nhà nước pháp quyền XHCN hoàn toàn xa lạ với cách ứng xử "biết luật để đối phó", "sợ luật" hay chấp hành thụ động. Trong nền quản trị địa phương hiện đại, tinh thần phục vụ và kiến tạo đòi hỏi chính quyền, Nhân dân và doanh nghiệp cùng đồng hành xây dựng quê hương. Văn hóa pháp lý nơi công sở chính là sự thượng tôn pháp luật của cán bộ, công chức, chuyển hóa các giá trị pháp quyền thành lương tâm nghề nghiệp và chuẩn mực đạo đức trong ứng xử hằng ngày.
Nhận diện chuẩn mực liêm chính và trách nhiệm trong quản trị công
Văn hóa pháp luật là chiếc "la bàn" định hướng hành vi công vụ của cán bộ, công chức, khi văn hóa pháp luật, đạo đức công vụ được định hình vững chắc, mỗi hành vi của cán bộ, công chức đều thể hiện giá trị, danh dự và sự tự trọng nghề nghiệp, gạt bỏ tư duy "lợi ích nhóm", thói cửa quyền, nhũng nhiễu… Hành vi công vụ được định hướng bởi các giá trị liêm chính, trách nhiệm khác biệt với sự ép buộc bởi kỷ luật, sợ khó, sợ sai… mà là trách nhiệm giải trình trở thành tự giác: Làm sai dám nhận, việc khó dám gánh, luôn đi trước làm đầu và sẵn sàng minh bạch hóa quy trình giải quyết thủ tục cho người dân.
Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh công bố Hiến pháp năm 1959.
Một nền hành chính phục vụ và kiến tạo không chỉ cần các thiết chế pháp lý hiện đại, khoa học, mà phải được nuôi dưỡng bởi "sức mạnh mềm" của văn hóa pháp lý - nơi đội ngũ cán bộ, công chức phải là những người đi đầu, nêu gương. Văn hóa pháp luật của Nhà nước pháp quyền XHCN hoàn toàn xa lạ với cách ứng xử "biết luật để đối phó", "sợ luật" hay chấp hành thụ động. Trong nền quản trị địa phương hiện đại, tinh thần phục vụ và kiến tạo đòi hỏi chính quyền, Nhân dân và doanh nghiệp cùng đồng hành xây dựng quê hương. Văn hóa pháp lý nơi công sở chính là sự thượng tôn pháp luật của cán bộ, công chức, chuyển hóa các giá trị pháp quyền thành lương tâm nghề nghiệp và chuẩn mực đạo đức trong ứng xử hằng ngày.
Nhận diện chuẩn mực liêm chính và trách nhiệm trong quản trị công
Văn hóa pháp luật là chiếc "la bàn" định hướng hành vi công vụ của cán bộ, công chức, khi văn hóa pháp luật, đạo đức công vụ được định hình vững chắc, mỗi hành vi của cán bộ, công chức đều thể hiện giá trị, danh dự và sự tự trọng nghề nghiệp, gạt bỏ tư duy "lợi ích nhóm", thói cửa quyền, nhũng nhiễu… Hành vi công vụ được định hướng bởi các giá trị liêm chính, trách nhiệm khác biệt với sự ép buộc bởi kỷ luật, sợ khó, sợ sai… mà là trách nhiệm giải trình trở thành tự giác: Làm sai dám nhận, việc khó dám gánh, luôn đi trước làm đầu và sẵn sàng minh bạch hóa quy trình giải quyết thủ tục cho người dân.
Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh công bố Hiến pháp năm 1959.
Sự liêm chính và trách nhiệm phải thể hiện ở tính công tâm, khách quan, không vụ lợi, cùng tinh thần tận tụy "dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm" thấm sâu vào nhận thức của từng cán bộ và yêu cầu tự thân trong hành vi công vụ. Trong hành động, lời nói, từng việc làm phải kiên quyết đấu tranh với tư duy lợi ích nhóm, chủ nghĩa cá nhân, thói cửa quyền, nhũng nhiễu và mọi biểu hiện lạm dụng quyền lực… chuẩn mực cốt lõi cấu thành nền quản trị công hiện đại. Trách nhiệm trong nền quản trị công hiện đại yêu cầu: Mỗi quyết định ban hành đều phải có căn cứ pháp lý; mỗi công việc đều "rõ người, rõ việc, rõ tiến độ, rõ kết quả"; mỗi quy trình thủ tục hành chính đều công khai, minh bạch và chịu sự giám sát của Nhân dân, lấy sự hài lòng cùng quyền, lợi ích hợp pháp của người dân làm thước đo chất lượng hoạt động của bộ máy công quyền.
Người dân, doanh nghiệp - chủ thể văn hóa pháp luật
Văn hóa pháp luật trang bị cho người dân công cụ hữu hiệu để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, đồng thời tạo ra áp lực lành mạnh buộc chính quyền phải nâng cao trách nhiệm công vụ. Người dân có văn hóa pháp luật trong quản trị công sẽ kiên quyết nói "không" với tiêu cực, chủ động tham gia đóng góp ý kiến và giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước thông qua các thiết chế dân chủ ở cơ sở. Trong nền quản trị địa phương hiện đại, người dân là chủ thể tham gia xây dựng, thực thi, giám sát và phản biện việc thực hiện pháp luật. Người dân chủ động tìm hiểu, tôn trọng và thực hiện quyền, nghĩa vụ; tích cực tham gia góp ý xây dựng chính sách, giám sát hoạt động công quyền.
Đối với doanh nghiệp, cần hình thành văn hóa kinh doanh thượng tôn pháp luật, cạnh tranh lành mạnh, minh bạch trong sản xuất, kinh doanh và thực hiện đầy đủ trách nhiệm đối với Nhà nước, người lao động và cộng đồng.
Trong bối cảnh đẩy mạnh chuyển đổi số và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc mở rộng các kênh tương tác, tham vấn, tiếp nhận phản ánh, kiến nghị và giám sát trực tuyến sẽ tạo điều kiện để người dân, doanh nghiệp tham gia thực chất hơn vào quá trình quản trị địa phương. Khi doanh nghiệp được bảo đảm môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và bình đẳng, pháp luật không chỉ là công cụ quản lý của Nhà nước mà còn trở thành phương thức kết nối, điều hòa lợi ích và kiến tạo đồng thuận xã hội.
Truy nguyên những "điểm nghẽn" trong thực thi quản trị địa phương 2 cấp
Thực tiễn triển khai quản trị địa phương 2 cấp hiện nay vẫn còn bộc lộ một số "điểm nghẽn" cần nhìn nhận thẳng thắn:
Tư duy hành chính cũ và tâm lý né tránh: Một bộ phận cán bộ, công chức vẫn chịu ảnh hưởng của lối tư duy cũ, làm việc theo tiền lệ, thụ động trông chờ chỉ đạo của cấp trên, chưa chủ động vận dụng pháp luật để giải quyết các vấn đề mới phát sinh tại địa phương. Sâu xa hơn, đó là sự chậm trễ trong quá trình chuyển đổi từ "văn hóa chấp hành mệnh lệnh" sang "văn hóa chủ động thượng tôn pháp luật"; từ tư duy "chính quyền quản lý" sang "chính quyền kiến tạo, phục vụ và chịu trách nhiệm trước Nhân dân”.
Khoảng cách giữa yêu cầu nhiệm vụ và năng lực thực thi: Khi phạm vi thẩm quyền và khối lượng công việc của chính quyền địa phương mở rộng, sự không đồng đều về năng lực chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn và khả năng cập nhật pháp luật đã dẫn đến tình trạng lúng túng, áp dụng máy móc hoặc đùn đẩy trách nhiệm. Tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm khiến một số cán bộ ưu tiên sự "an toàn" của bản thân hơn hiệu quả giải quyết công việc; ngược lại, cũng có trường hợp biểu hiện tùy tiện, vượt quá giới hạn thẩm quyền. Truy nguyên là khoảng cách giữa yêu cầu của pháp luật với năng lực nội tại và ý thức tự giác tuân thủ pháp luật của chủ thể thực thi công vụ.
Thách thức trong việc bảo đảm quyền tham gia trên môi trường số: Người dân, doanh nghiệp chưa được tham gia thực chất vào quá trình kiến tạo, giám sát quản trị địa phương. Việc thay đổi địa bàn phục vụ và đẩy mạnh giải quyết thủ tục hành chính trên môi trường số đặt ra những yêu cầu mới về khả năng tiếp cận pháp luật, thông tin và dịch vụ công, tiếp cận, hiểu và thực hiện quyền của người dân thì dân chủ dễ trở thành hình thức, rào cản đối với người cao tuổi, người yếu thế và nhóm hạn chế kỹ năng số. Liêm chính trong bảo vệ dữ liệu cá nhân, bảo đảm quyền riêng tư, minh bạch thông tin và trách nhiệm pháp lý trên môi trường số cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao. Độ trễ từ văn hóa hành chính một chiều sang văn hóa dân chủ, đối thoại, hợp tác và đồng kiến tạo; từ thực hiện quyền công dân theo phương thức truyền thống sang không gian số.
80 năm, sức sống nền pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Người dân, doanh nghiệp - chủ thể văn hóa pháp luật
Văn hóa pháp luật trang bị cho người dân công cụ hữu hiệu để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, đồng thời tạo ra áp lực lành mạnh buộc chính quyền phải nâng cao trách nhiệm công vụ. Người dân có văn hóa pháp luật trong quản trị công sẽ kiên quyết nói "không" với tiêu cực, chủ động tham gia đóng góp ý kiến và giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước thông qua các thiết chế dân chủ ở cơ sở. Trong nền quản trị địa phương hiện đại, người dân là chủ thể tham gia xây dựng, thực thi, giám sát và phản biện việc thực hiện pháp luật. Người dân chủ động tìm hiểu, tôn trọng và thực hiện quyền, nghĩa vụ; tích cực tham gia góp ý xây dựng chính sách, giám sát hoạt động công quyền.
Đối với doanh nghiệp, cần hình thành văn hóa kinh doanh thượng tôn pháp luật, cạnh tranh lành mạnh, minh bạch trong sản xuất, kinh doanh và thực hiện đầy đủ trách nhiệm đối với Nhà nước, người lao động và cộng đồng.
Trong bối cảnh đẩy mạnh chuyển đổi số và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc mở rộng các kênh tương tác, tham vấn, tiếp nhận phản ánh, kiến nghị và giám sát trực tuyến sẽ tạo điều kiện để người dân, doanh nghiệp tham gia thực chất hơn vào quá trình quản trị địa phương. Khi doanh nghiệp được bảo đảm môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và bình đẳng, pháp luật không chỉ là công cụ quản lý của Nhà nước mà còn trở thành phương thức kết nối, điều hòa lợi ích và kiến tạo đồng thuận xã hội.
Truy nguyên những "điểm nghẽn" trong thực thi quản trị địa phương 2 cấp
Thực tiễn triển khai quản trị địa phương 2 cấp hiện nay vẫn còn bộc lộ một số "điểm nghẽn" cần nhìn nhận thẳng thắn:
Tư duy hành chính cũ và tâm lý né tránh: Một bộ phận cán bộ, công chức vẫn chịu ảnh hưởng của lối tư duy cũ, làm việc theo tiền lệ, thụ động trông chờ chỉ đạo của cấp trên, chưa chủ động vận dụng pháp luật để giải quyết các vấn đề mới phát sinh tại địa phương. Sâu xa hơn, đó là sự chậm trễ trong quá trình chuyển đổi từ "văn hóa chấp hành mệnh lệnh" sang "văn hóa chủ động thượng tôn pháp luật"; từ tư duy "chính quyền quản lý" sang "chính quyền kiến tạo, phục vụ và chịu trách nhiệm trước Nhân dân”.
Khoảng cách giữa yêu cầu nhiệm vụ và năng lực thực thi: Khi phạm vi thẩm quyền và khối lượng công việc của chính quyền địa phương mở rộng, sự không đồng đều về năng lực chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn và khả năng cập nhật pháp luật đã dẫn đến tình trạng lúng túng, áp dụng máy móc hoặc đùn đẩy trách nhiệm. Tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm khiến một số cán bộ ưu tiên sự "an toàn" của bản thân hơn hiệu quả giải quyết công việc; ngược lại, cũng có trường hợp biểu hiện tùy tiện, vượt quá giới hạn thẩm quyền. Truy nguyên là khoảng cách giữa yêu cầu của pháp luật với năng lực nội tại và ý thức tự giác tuân thủ pháp luật của chủ thể thực thi công vụ.
Thách thức trong việc bảo đảm quyền tham gia trên môi trường số: Người dân, doanh nghiệp chưa được tham gia thực chất vào quá trình kiến tạo, giám sát quản trị địa phương. Việc thay đổi địa bàn phục vụ và đẩy mạnh giải quyết thủ tục hành chính trên môi trường số đặt ra những yêu cầu mới về khả năng tiếp cận pháp luật, thông tin và dịch vụ công, tiếp cận, hiểu và thực hiện quyền của người dân thì dân chủ dễ trở thành hình thức, rào cản đối với người cao tuổi, người yếu thế và nhóm hạn chế kỹ năng số. Liêm chính trong bảo vệ dữ liệu cá nhân, bảo đảm quyền riêng tư, minh bạch thông tin và trách nhiệm pháp lý trên môi trường số cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao. Độ trễ từ văn hóa hành chính một chiều sang văn hóa dân chủ, đối thoại, hợp tác và đồng kiến tạo; từ thực hiện quyền công dân theo phương thức truyền thống sang không gian số.
80 năm, sức sống nền pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Văn hóa pháp luật kiến tạo nền quản trị địa phương trong bối cảnh mới
Để văn hóa pháp luật thực sự trở thành động lực kiến tạo nền quản trị địa phương liêm chính, hiệu quả, cần tập trung thực hiện đồng bộ các giải pháp trọng tâm:
- Xây dựng và lan tỏa "Bộ chuẩn mực văn hóa công vụ liêm chính": Cụ thể hóa các quy định của pháp luật thành các quy tắc ứng xử ngắn gọn, dễ nhớ, dễ thực hiện trong từng cơ quan, đơn vị. Lấy tiêu chí "văn hóa pháp luật và tính liêm chính" làm thước đo cốt lõi để đánh giá, quy hoạch, bố trí, sử dụng cán bộ; kiên quyết đưa ra khỏi bộ máy những cá nhân nhũng nhiễu, suy thoái, thiếu trách nhiệm về tư tưởng đạo đức.
- Đột phá bằng Chuyển đổi số và Dữ liệu mở: Chuyển đổi số là "liều thuốc" hiệu quả nhất để minh bạch hóa quy trình hành chính. Khi các thủ tục từ đất đai, cấp phép xây dựng đến đầu tư, đấu thầu đều được công khai trên nền tảng số, không gian cho tiêu cực và nhũng nhiễu sẽ bị thu hẹp tối đa. "Chính quyền số" chính là biểu hiện sinh động nhất của nền quản trị liêm chính dựa trên kỷ cương công nghệ và pháp luật. Công nghệ số thân thiện, thuận lợi để hỗ trợ tối đa người dân, doanh nghiệp thực hiện thủ tục hành chính, tương tác các bên trong thực hiện chính sách, pháp luật của nhà nước.
- Đổi mới công tác phổ biến, giáo dục pháp luật đi vào thực chất, gắn liền với các tình huống thực tiễn tại cơ sở, giải quyết những "điểm nghẽn" mà người dân và doanh nghiệp đang quan tâm. Số hóa, tự động hóa, trực quan hóa các hình thức, nội dung thực hiện thủ tục hành chính, phổ biến đường lối, chính sách của nhà nước.
- Phát huy vai trò nêu gương và quyền làm chủ của Nhân dân: Nâng cao trách nhiệm nêu gương của người đứng đầu trong việc thượng tôn pháp luật. Phát huy thực chất quyền làm chủ và giám sát của Nhân dân, tạo mọi điều kiện thuận lợi để người dân thực hiện phương châm "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng". Thiết lập các kênh phản hồi nhanh, bảo vệ an toàn cho những người dám tố cáo tiêu cực, qua đó biến sức mạnh của cộng đồng thành "bức tường lửa" phòng chống tham nhũng, lãng phí tại cơ sở.
Văn hóa pháp luật không phải là khái niệm trừu tượng, mà được hiện hữu sinh động qua từng hành vi công vụ minh bạch của cán bộ và ý thức tự giác tuân thủ pháp luật của mỗi người dân. Trong 80 dân tộc Việt Nam được sống trong điều kiện có Hiến pháp, mỗi cán bộ, công chức và người dân tại các địa phương hãy cùng nhau thắp lên ngọn lửa Thượng tôn pháp luật, biến văn hóa pháp luật thành nền tảng vững chắc để xây dựng những vùng đất bình yên, phát triển, liêm chính và giàu lòng nhân ái!
Để văn hóa pháp luật thực sự trở thành động lực kiến tạo nền quản trị địa phương liêm chính, hiệu quả, cần tập trung thực hiện đồng bộ các giải pháp trọng tâm:
- Xây dựng và lan tỏa "Bộ chuẩn mực văn hóa công vụ liêm chính": Cụ thể hóa các quy định của pháp luật thành các quy tắc ứng xử ngắn gọn, dễ nhớ, dễ thực hiện trong từng cơ quan, đơn vị. Lấy tiêu chí "văn hóa pháp luật và tính liêm chính" làm thước đo cốt lõi để đánh giá, quy hoạch, bố trí, sử dụng cán bộ; kiên quyết đưa ra khỏi bộ máy những cá nhân nhũng nhiễu, suy thoái, thiếu trách nhiệm về tư tưởng đạo đức.
- Đột phá bằng Chuyển đổi số và Dữ liệu mở: Chuyển đổi số là "liều thuốc" hiệu quả nhất để minh bạch hóa quy trình hành chính. Khi các thủ tục từ đất đai, cấp phép xây dựng đến đầu tư, đấu thầu đều được công khai trên nền tảng số, không gian cho tiêu cực và nhũng nhiễu sẽ bị thu hẹp tối đa. "Chính quyền số" chính là biểu hiện sinh động nhất của nền quản trị liêm chính dựa trên kỷ cương công nghệ và pháp luật. Công nghệ số thân thiện, thuận lợi để hỗ trợ tối đa người dân, doanh nghiệp thực hiện thủ tục hành chính, tương tác các bên trong thực hiện chính sách, pháp luật của nhà nước.
- Đổi mới công tác phổ biến, giáo dục pháp luật đi vào thực chất, gắn liền với các tình huống thực tiễn tại cơ sở, giải quyết những "điểm nghẽn" mà người dân và doanh nghiệp đang quan tâm. Số hóa, tự động hóa, trực quan hóa các hình thức, nội dung thực hiện thủ tục hành chính, phổ biến đường lối, chính sách của nhà nước.
- Phát huy vai trò nêu gương và quyền làm chủ của Nhân dân: Nâng cao trách nhiệm nêu gương của người đứng đầu trong việc thượng tôn pháp luật. Phát huy thực chất quyền làm chủ và giám sát của Nhân dân, tạo mọi điều kiện thuận lợi để người dân thực hiện phương châm "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng". Thiết lập các kênh phản hồi nhanh, bảo vệ an toàn cho những người dám tố cáo tiêu cực, qua đó biến sức mạnh của cộng đồng thành "bức tường lửa" phòng chống tham nhũng, lãng phí tại cơ sở.
Văn hóa pháp luật không phải là khái niệm trừu tượng, mà được hiện hữu sinh động qua từng hành vi công vụ minh bạch của cán bộ và ý thức tự giác tuân thủ pháp luật của mỗi người dân. Trong 80 dân tộc Việt Nam được sống trong điều kiện có Hiến pháp, mỗi cán bộ, công chức và người dân tại các địa phương hãy cùng nhau thắp lên ngọn lửa Thượng tôn pháp luật, biến văn hóa pháp luật thành nền tảng vững chắc để xây dựng những vùng đất bình yên, phát triển, liêm chính và giàu lòng nhân ái!
Tác giả bài viết: TS. Hồ Thanh - Trường Chính trị Trần Phú
Những tin cũ hơn
Thông báo - mời họp
29 - MH/ĐU
Giấy mời tham gia Hội nghị trực tuyến toàn tỉnh học tập, quán triệt, tuyên truyền và triển khai thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV và các chỉ thị, quy định, kết luận của Trung ương, của tỉnh.
27/10/2026
27 - MH/ĐU
Giấy mời tham dự Hội nghị sơ kết công tác xây dựng Đảng, lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ chính trị Quý III, triển khai nhiệm vụ Quý IV năm 2026
06/10/2026
25-MH/ĐU
Mời tham gia Hội nghị toàn tỉnh học tập, quán triệt, tuyên truyền và triển khai thực hiện các nghị quyết, chỉ thị, kết luận, quy định của Trung ương, của tỉnh
21/09/2026
Lượt truy cập
- Đang truy cập252
- Hôm nay69,654
- Tháng hiện tại609,020
- Tổng lượt truy cập23,487,185